اقتراح، دفاع عقلانی از دین
54 بازدید
نحوه تهیه : گروهی
محل انتشار : نقد و نظر ) بهار 1374 - شماره 2 )(36 صفحه - از 9 تا 44)
تعداد شرکت کننده : 0

در ذیل عنوان یاد شده، تنی چند از فرهیختگان حوزه و دانشگاه، به ده سؤال مجله نقد و نظر درباره «دفاع عقلانی از دین‏» پاسخ داده‏اند . خواننده در این اقتراح، بخش اول پاسخهای دانشوران ذیل را خواهند خواند:

غلامرضا اعوانی، استاد دانشگاه

رضا داوری، استاد دانشگاه

جعفر سبحانی، استاد حوزه علمیه

محمد لگنهاوزن، استاد دانشگاه

مصطفی ملکیان، استاد حوزه علمیه و دانشگاه.

1

نقد و نظر: در «دفاع عقلانی از دین‏» مراد از «دین‏» و «عقل‏» دقیقا چیست؟

ملکیان: در آغاز باید گفت که پیروان هر دین و مذهب، بنا به جهتی یا جهاتی، برای سخن کس یا کسانی حجیت و قداست قائلند; یعنی آنان را فوق سؤال می‏دانند و آراء و نظریات و تعالیم و احکامشان را بی‏چون و چرا می‏پذیرند. به این کس یا کسان سخنان بسیار نسبت داده‏شده‏است و می‏شود. شک نیست که بیقین و با قاطیعیت نمی‏توان مدعی شد که همه این سخنان، فی الواقع، از زبان و قلم آن کس یا کسان صادر شده است . اینجاست که تمیز سخنانی که براستی از آن کس یا کسان صدور یافته از

سخنانی که مجعول است، اهمیت و ضرورت می‏یابد. و این تمیز جز با استمداد از روششناسی علوم تاریخی امکانپذیر نیست; هرچند باید اعتراف‏کرد که این روششناسی در مورد هیچ دین و مذهب، به صورت کامل و دقیق، اعمال نشده است. به هر تقدیر می‏توان به مجموعه گزاره‏هایی که پس از اعمال روششناسی علوم تاریخی در مورد سخنان به‏جا مانده از مرجع یا مراجع فوق سؤال یک دین، صدورشان از آن مرجع یامراجع، احراز می‏شود نام «دین‏» داد. و می‏شود گفت که در مبحث «دفاع عقلانی از دین‏» آنچه از «دین‏» مراد می‏شود، اولا وبالذات، همین مجموعه گزاره‏هاست، که از دیدگاه متدینان، مقدس است. البته ثانیا وبالعرض، دو دسته گزاره دیگر نیز مورد دفاع واقع می‏شوند: یکی پیشفرضهای معرفتشناختی و وجود شناختی این مجموعه گزاره‏ها، و دیگری لوازم این مجموعه. بنابراین، روی هم رفته، می‏توان گفت که مراد از «دین‏»، در این مبحث، مجموعه گزاره‏های مقدس و پیشفرضها و لوازم آن گزاره‏هاست.

اما مراد از «عقل‏» مجموعه علوم و معارفی می‏تواند بود که ازراههای‏عادی اکتساب علم و معرفت، یعنی از راه حس و تجربه (اعم‏ازحس ظاهر و حس باطن)، تفکر و استدلال و نقل تاریخی، روشمندانه‏حاصل آمده است. این مجموعه علوم و معارف، بنا به تعریف،براساس روششناسی علوم تجربی، علوم ریاضی، منطقی و فلسفی و علوم نقلی و تاریخی، نقادی و سرانجام تصویب Justification شده‏اند.

لگنهاوزن: مقصود از تعبیر «دفاع عقلانی از دین‏» و سازه‏ها (مؤلفه‏ها)ی آن تاحد زیادی به متن و سیاقی که در آن به کار می‏رود، بستگی دارد. در مباحث کلام فلسفی یا فلسفه دین در غرب، «دین‏» عموما به معنای تئیسم

(اعتقاد به خدای یکتا) است. هرچند اذعان می‏شود ادیان غیرتئیستی (غیرتوحیدی) همچون بودئیسم و ودانتا وجود دارد، اما کانون توجه آنان که به بحث از دفاع عقلانی می‏پردازد، تئیسم است. و بر طبق دائرة‏المعارف فلسفه مقصود از تئیسم، اعتقاد به خدای یکتایی است که الف) انسانوار(شخصی) است، ب)سزاوار پرستش، ج)جدای از عالم است و د)به طور مداوم در آن فعال است. جان. هیک اذعان می‏کند که تئیسم... دقیقا به معنای اعتقاد به یک خداست، اما عموما این واژه را برای اعتقاد به خدای انسانوار به کار می‏برند . ریچارد سوین برن اظهار می‏دارد که تئیست کسی است که معتقد باشد خدایی وجود دارد که شخصی بی‏جسم است; یعنی روحی که ازلی و ابدی، مختار، قادر به انجام هر کاری، عالم به همه امور، خیر کامل و ذات (موضوع) درخور پرستش و اطاعت انسان، خالق و حافظ عالم هستی است. جی. ال. مکی هنگامی که به بحث از موضوع الحاد می‏پردازد، تعریف سوین برن را از تئیسم مورد تایید قرار می‏دهد. توجه به این نکته حائز اهمیت است که همه این تعاریف‏این ایده را مشترکا دربر دارند که تئیسم مستلزم اعتقاد به خدای انسانوار است.

در قرون وسطی بحث قابل ملاحظه‏ای در باب معنای شخص اقنوم در میان متکلمین مسیحی در جریان بود. زیرا در مقام تبیین آموزه تثلیث اعتقاد بر این بود که در عین اینکه خداوند یکتاست، سه شخص (انسان، اقنوم) است. این معنا از شخص مستقیما به تعبیر «شخصی، انسانوار» تعاریف فوق مرتبط نمی‏گردد. معنای «انسانوار» که در بین متکلمین مسیحی متداول است در مقابل آن چیزی است که به عنوان دیدگاههای غیرانسانوار از الوهیت تلقی می‏شود که برطبق آن موجود فرجامین با وجود بحث (صرف، محض) یا کمال وجودی یا یکتای نئو افلاطونی و یا حتی نیستی (لاشیئیة) یکسان گرفته می‏شود.... ادامه در لینک

آدرس اینترنتی